Przed stuleciami ziemię tę porastała nieprzebyta puszcza, którą wiła się wśród górskich przełęczy wąska kamienista żywiecka droga z Krakowa na Węgry. Ciągnęły tym traktem kupieckie karawany objuczone drogimi materiami, złotem, srebrem, bursztynem i solą w jedną i w drugą stronę, stanowiąc łakomy kąsek dla beskidzkich zbójców. W tych dawnych czasach jeden z hersztów o przezwisku Bury ze swoją bandą szczególnie wsławił się w rozbójniczym rzemiośle. Zasadzała się ta kompania na Przełęczy Kocierskiej i każdego zdybanego, nawet najbiedniejszego żebraka czy chudopachołka ograbiała z tego co posiadał, a na odchodne kijami plecy młócili tak intensywnie, że ledwo co ofiara z życiem uchodziła po takich przejściach. Bogatych kupców banda pozbawiwszy doczesnego dobra, wśród śmiechów i drwin włóczyła końmi po kamienistym gościńcu do chwili aż nieszczęśnicy wyzionęli ducha. Odważnych i ukazujących wzgardę prześladowcą, żywcem przypalali ogniem by cierpienie i ból wyrwało z ich gardła choć przez chwilę prośbę o łaskę.

Zrabowane skarby Bury ukrywał w jaskini znajdującej się pod wierzchołkiem góry leżącej dwie mile na zachód od węgierskiego szlaku. Pieczara o ogromnych rozmiarach swobodnie mieszcząca ponad dwieście zaprzęgów końskich do połowy zapełniona już była wszelkimi kosztownościami. Tu zbójcy w blasku świecącego się złota i drogocennych kamieni urządzali dzikie hulanki i planowali kolejne łupieżcze wyprawy.

Po skargach wdów i sierot, które utraciły jedynych żywicieli rodzin u najjaśniejszego wojewody krakowskiego na niecne poczynania beskidzkich opryszków z wawelskiego grodu wysyłane były ekspedycje karne na żywiecki gościniec w celu pojmania i słusznego ukarania przestępców. Ekspedycje przychodziły w Beskid Mały i wracały na kwaterunek z pustymi rękami, ponieważ czujki zbójeckie wystawione przed Wadowicami w porę ostrzegały Burego i ten z całą gromadą zapadał głęboko w ostępach lasu lub krył się do niedostępnej jaskini.

Pyszny, zuchwały i bezkarny łotrzyk postanowił ze swymi ludźmi napaść i obrabować kalwaryjskie sanktuarium. W noc Świętego Jana wdarła się pijana gromada do tego Bożego przybytku zabijając kilkunastu zakonników broniących Pańskiego ołtarza. Szał zachłanności ogarnął rabusiów, pakowali do worków pielgrzymie wota, haftowane ornaty i święte kielichy mszalne, a Bury porwał złotą monstrancję co Ciało Pańskie w dni święte nosiła. Gdy ranna zorza zaczęła rozświetlać ciemności nocy rozbójnicza karawana uchodziła w stronę Targanickiej kryjówki. Łotrzyki w znakomitych humorach podśpiewując i przepijając jeden do drugiego byli dumni i zadowoleni ze swego niecnego postępku. Tylko konie leniwie człapiąc z nogi na nogę okazywały dziwne zaniepokojenie. Przystawały, obracały do tyłu głowy strzygąc przy tym nerwowo uszami i wydawało się, iż nie chcą wracać do stajni w jaskini gdzie czekały na nie żłoby pełne owsa. Brodaci jeźdźcy nie zwracali na to najmniejszej uwagi, oporne zwierzęta kłuli do krwi ostrogami i zmuszali do dalszej jazdy.

Pierwsze krople rosy spadły już z drzew i kwiatów, gdy banda dotarła do podziemnego skarbca. Rabusie ochoczo rozkulbaczyli i uwiązali do żłobów zmęczone konie i bez żadnego szacunku dla świętych liturgicznych przedmiotów wysypali je na kamienisty spąg jaskini. Bury swoje złodziejskie trofeum ustawił na skalnej półce i w blasku płonącego ogniska przeglądał się w okrągłym okienku z szybką znajdującym się w środku monstrancji, podkręcając z zadowoleniem wąsa. Wówczas zaiskrzyła się jasnym światłem lunula, promienie rozbłysku śmiertelnie poraziły wszystkich zbójców, herszta w jednej chwili spaliły na kupę popiołu i poprzecinały postronki uwięzionych koni, które przelęknione uciekając z jaskini rozniosły kopytami prochy Burego na cztery strony świata. Gdy ostatni koński zad zniknął za załomem wejścia, potężne skały łamiąc się z hukiem zamknęły otwór pieczary grzebiąc na wieki zbójecką gromadę z jej skarbami.

Jak powiadają starzy ludzie jaskinia raz w roku pod koniec nocy Świętego Jana, gdy następuje pierwszy rozbłysk porannej zorzy, otwiera swoje podwoje – wówczas człowiek o czystym sercu i wielkiej potrzebie pomocy finansowej może na chwilę wejść zabrać trochę grosza czy innego dobra i szybko uchodzić z przeklętego miejsca zanim pierwsza kropla rosy spadająca na ziemię nie zamknie drogi powrotnej.

Od tamtych czasów wierch kryjący w swoim wnętrzu zbójeckie łupy miejscowa ludność nazywa Złotą Górką, a każdy wędrowiec przebywający w Beskidzie Małym może spróbować odnaleźć ukryte kosztowności – lecz niech wie, iż wielu śmiałków tego dokonać chciało, ale żadnemu się to nie udało, ich chciwe szczątki jaskinia kryje do dnia sądu, który grzechy zachłanności zmyje.

Opracował: mgr inż. Bogusław Michalak